پنج شنبه, 25 مرداد 1397
اخبار داغ :

آخرین مقالات

هدایت بحران های خاورمیانه به جمهوری آذربایجان؟

هدایت بحران های خاورمیانه به جمهوری آذربایجان؟

حق آموزش زبان مادری در ایران

حق آموزش زبان مادری در ایران

برنارد لوییس طراح تجزیه کشورهای خاورمیانه

برنارد لوییس طراح تجزیه کشورهای خاورمیانه

اصلاحات فرقة دموكرات آذربايجان و اسناد بازيافتة اتحاد شوروي

اصلاحات فرقة دموكرات آذربايجان و اسناد بازيافتة اتحاد شوروي

سيري در زندگي سياسي جعفر پيشه‌وري

سيري در زندگي سياسي جعفر پيشه‌وري

سرانجام رهبر فرقه دموکرات

سرانجام رهبر فرقه دموکرات

پیشه وری و فرقه ی دموکرات آذربایجان

پیشه وری و فرقه ی دموکرات آذربایجان

خاستگاه واقعی فرقة دموکرات آذربایجان

خاستگاه واقعی فرقة دموکرات آذربایجان

بیوگرافی سید جعفر پیشه‌وری

بیوگرافی سید جعفر پیشه‌وری

مهمترین اهداف و راهبردهای کنونی قدرت نرم آذربایجان

مهمترین اهداف و راهبردهای کنونی قدرت نرم آذربایجان

چرا آمریکا از تجزیه ترکهای ایران حمایت نمی کند؟!

چرا آمریکا از تجزیه ترکهای ایران حمایت نمی کند؟!

دوری ترکیه از اروپا و نزدیکی به روسیه

دوری ترکیه از اروپا و نزدیکی به روسیه

دولت ترکیه و چالش گولنیسم

دولت ترکیه و چالش گولنیسم

اراده سیاسی برای حل مناقشه قره باغ

اراده سیاسی برای حل مناقشه قره باغ

5 مانع اساسی پیش روی اردوغان

5 مانع اساسی پیش روی اردوغان

نشست آستانه و ژئوپلتیک سوریه/ اهداف پنهان ترکیه

نشست آستانه و ژئوپلتیک سوریه/ اهداف پنهان ترکیه

سیاست خارجی ترکیه در قفقاز جنوبی و منافع ایران

سیاست خارجی ترکیه در قفقاز جنوبی و منافع ایران

قدرت نرم حزب عدالت و توسعه در آسیای مرکزی و قفقاز

قدرت نرم حزب عدالت و توسعه در آسیای مرکزی و قفقاز

ترکیه از غرب گرایی تا شرق‌گرایی

ترکیه از غرب گرایی تا شرق‌گرایی

ریشه های بروز وهابیت تکفیری در آذربایجان

ریشه های بروز وهابیت تکفیری در آذربایجان

ترکیه نقشه امپراتوری عثمانی را در سر می پروراند

ترکیه نقشه امپراتوری عثمانی را در سر می پروراند

چرایی حضور خودخوانده ترکیه در بازپس گیری موصل

چرایی حضور خودخوانده ترکیه در بازپس گیری موصل

بررسی و تحلیل وضعیت شیعیان در جمهوری آذربایجان

بررسی و تحلیل وضعیت شیعیان در جمهوری آذربایجان

تاثیرات شکاف‌های قومی و نژادی در ترکیه و آینده آن

تاثیرات شکاف‌های قومی و نژادی در ترکیه و آینده آن

راهکار الهام علی‌اف برای موروثی کردن قدرت

راهکار الهام علی‌اف برای موروثی کردن قدرت

تداوم نقش تخریبی ترکیه در خاورمیانه

تداوم نقش تخریبی ترکیه در خاورمیانه

قدرت طلبی فردی در نظام دموکراسی

قدرت طلبی فردی در نظام دموکراسی

آینده روابط ترکیه و ارمنستان بعد از داوود اوغلو

آینده روابط ترکیه و ارمنستان بعد از داوود اوغلو

ترکیه از غرب گرایی تا شرق‌گرایی

شرق گرایی در ترکیه جدید

بی تردید تغییر نگرش رجب طیب اردوغان، یکی از مهمترین علل تغییر سیاست خارجی ترکیه از غرب گرایی به شرق گرایی در این کشور است.

ایشیقلی نیوز: این واکنش در ادامه کشاکش های دو طرف در ماهها و سالهای اخیر را می توان از جمله شواهدی یاد کرد که می تواند به دوری هرچه بیشتر ترکیه از اتحادیه اروپا و در عوض شرق گرایی در سیاست خارجی این کشور منجر شود. در این میان، نقش رجب طیب اردوغان در جایگاه ریاست جمهوری ترکیه در این تحولات بیشتر به چشم می خورد.

مقدمه

 پناهنده شدن برخی از افسران ترکیه در حال خدمت در سازمان ناتو به همراه پیشنهاد تحریم ترکیه توسط اتحادیه اروپا از سوی «مارتین شولتز» رئیس پارلمان این اتحادیه در نشست ماه آینده رهبران آن در واکنش به وضعیت رفتار دولت اردوغان با معترضین و مخالفان پس از کودتای اخیر این کشور را می توان نقطه عطفی در مناسبات دو طرف دانست که در صورت تصویب نه تنها اتحادیه گمرکی امضاشده میان آن ها در ۱۹۹۵را بی اعتبار می سازد که روند الحاق ترکیه به این اتحادیه را با موانع جدی تری روبرو می کند. این واکنش در ادامه کشاکش های دو طرف در ماهها و سالهای اخیر را می توان از جمله شواهدی یاد کرد که می تواند به دوری هرچه بیشتر ترکیه از اتحادیه اروپا و در عوض شرق گرایی در سیاست خارجی این کشور منجر شود. در این میان، نقش رجب طیب اردوغان در جایگاه ریاست جمهوری ترکیه در این تحولات بیشتر به چشم می خورد.

دوران زمامداری رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه را می توان دوران اوج شرق گرایی در سیاست خارجی این کشور دانست. به این معنا که زمامداران ترک در دهه های گذشته در تلاش بودند تا با بهره گیری از موقعیت برتر جغرافیایی و به جا آوردن خواسته ها و رعایت معیارهای اتحادیه اروپا عضوی از آن شده و بخشی از «غرب» به شمار آیند.

با روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه در ۲۰۰۲۲ این نگرش، به لحاظ محتوایی و رفتاری دچار تجدیدنظر شد. در آن زمان رهبران ترکیه با استناد به راهبرد «تنش صفر با همسایگان» در صدد برآمدند تا ضمن تلاش برای پیوستن به بزرگترین اتحادیه اقتصادی جهان، همزمان با دیگر قطب های قدرت و از جمله همسایگان روابط گرم و مناسبی داشته باشند. اما با این وجود، در سال های اخیر و به ویژه از زمان ریاست جمهوری اردوغان شاهد رفتارهای اگر نگوییم بی سابقه، دست کم کم سابقه ای از جانب دولت این کشور بوده ایم که نشان از «شرق گرایی» در سیاست خارجی این کشور دارد.

در مطالعه رفتار دولتها در عرصه سیاست خارجی، جیمز روزنا، اندیشمند و نظریه پرداز سیاسی، چارچوب تحلیلی ای طراحی کرده که در آن رفتار دولت ها در عرصه سیاست خارجی متأثر از متغیرهای فرد، نقش، حکومت، جامعه و نظام بین الملل مورد توجه قرار می گیرد. بر اساس این چارچوب تحلیلی می توان نقش آفرینی همزمان این متغیرها در شرق گرایی سیاست خارجی ترکیه را ارزیابی کرد. کیش شخصیتی اردوغان، جایگاه او در مقام ریاست جمهوری، برخورداری از پشتیبانی طرفداران و همچنین نگرش نظام حاکم بر سیاست ورزی در مناسبات بین المللی در پرهیز از بازیگری زیر عَلَم دیگر بازیگران و سرانجام کنش و واکنشی ترکیه در قبال دیگر کنشگران بین المللی سبب شده است تا شاهد رفتاری متفاوت با آن چیزی باشیم که در دهه های پیش بر سیاستگذاری خارجی ترکیه حاکم بود.

در این جا سخن کوتاه می کنیم و تنها به متغیر «اردوغان» به عنوان عالی ترین مقام اجرایی ـ سیاسی در سپهر سیاست ورزی ترکیه می پردازیم. رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور کنونی ترکیه، ورود جدی به عرصه سیاست را در اوایل دهه ۱۹۹۰ و از شهرداری استانبول آغازید و به خاطر طرفداری از حزب رفاه به رهبری نجم الدین اربکان، که بعدها غیررسمی و منحل اعلام شد، از این سمت عزل و چند سالی از فعالیت سیاسی منع شد. پیروزی حزب عدالت و توسعه، که دربرگیرنده رهبران و طرفداران حزب منحل شده رفاه بود، در انتخابات پارلمانی ۲۰۰۳ ورق را به نفع اردوغان برگرداند و او به عنوان نخست وزیر ترکیه برگزیده شد. همراهی احمد داووداوغلو به عنوان وزیر امور خارجه و طرح و اجرای راهبرد «تنش صفر با همسایگان» در دوران سکانداری وی، راه را برای نزدیکی بیشتر با همسایگان و قدرتهای نوظهوری چون روسیه هموار ساخت، در حالیکه همچنان دولت ترکیه می کوشید تا از دروازه اتحادیه اروپا بگذرد و تنها دولت مسلمان عضو این اتحادیه شود.

وقوع رویداد و تحولات موسوم به «بهار عربی» و یا «بیداری اسلامی»، آزمونی بزرگی بود که این راهبرد در عمل به سنجش گذاشته شود. تیرگی روابط با دولت برخاسته از سرنگونی دولت اخوانیها در مصر، صف آرایی با دیگر همسایگان بر سر بحران سوریه و عراق و حمایت و برقراری روابط تنگاتنگ اقتصادی با گروه های مسلح در آن دو کشور در کنار قطر و عربستان، تنش زا شدن روابط با اتحادیه اروپا و ایالات متحده بر سر موج مهاجرت به سمت غرب و عدم همراهی ناتو با این کشور در برآورده شدن نیازهای امنیتی در برابر تهدیدات مرزی با سوریه و عراق و... همگی نشان از پیچیدگی امور و شدت گرفتن اختلاف نظر میان سیاستمداران ترکی بر سر چگونگی مدیریت بحران در روابط خارجی خود دارد.

این اختلاف نظر و چه بسا کشمکش قدرت، بیش از هر زمان دیگر پس از انتخابات پارلمانی گذشته در اکتبر ۲۰۱۵۵ خود را نشان داد و با کناره گیری داوداوغلو از رهبری حزب عدالت و توسعه و همچنین پست نخست وزیری به اوج رسید. اردوغان که در ۲۰۱۴ با رای مستقیم مردم به عنوان رئیس جمهور ترکیه برگزیده شد، اوغلو را متهم به مسامحه و کم کاری در عرصه سیاست خارجی کرد و خواستار سیاستی مستقلانه و سختگیرانه تری در قبال مسایل بین المللی همچون موج مهاجرت ها و رفت و آمد بدون ویزای شهروندان ترک در اتحادیه اروپا و همچنین ایفای نقشی جدی تر در قبال تحولات منطقه ای است.

در واقع امر، اردوغان در پی آن است تا با اصلاح قانون اساسی و افزایش نقش و جایگاه ریاست جمهوری در نظام سیاسی ترکیه، نقشی همچون کمال آتاتورک در تاریخ معاصر این کشور به یادگار بگذارد. او که از سوی طرفدارانش با القابی همچون «سلطان» و «استاد اعظم» یاد می شود، با نگاهی اقتدارگرایانه پیش از این نیز عبداله گل، رهبر سابق حزب و همچنین «بلنت آرینچ» دیگر بنیانگذار حزب عدالت و توسعه را قربانی این خواسته خود کرد که تنها نگرش و برداشت او از آرمان «ترکیه جدید» می تواند نجات بخش آینده این کشور باشد.

از آنجایی که سیاست خارجی ادامه سیاست داخلی است، با افزایش روزافزون قدرت اردوغان، شاهد نقش آفرینی بیشتر او در کنش ورزی خارجی ترکیه هستیم به طوری که اکنون کمتر روزی است که واکنشی از اردوغان در رسانه ها منتشر نشود. در روزهای اخیر با پناهنده شدن برخی از افسران ارتش ترکیه در حال خدمت در ناتو در کشورهای متحد و همچنین بازداشت برخی چهره های احزاب کردی در پارلمان، ترکیه با طیف گسترده ای از انتقادات غربی ها روبرو شده است. رئیس جمهور ترکیه، ادعای غربی ها در پشتیبانی از تروریست ها را به خودشان برگردانده و یادآور شده که این کشورها اگرچه پ ک ک را در زمره گروه های تروریستی قرار داده اند ولی فعالیت آزادانه اعضای این گروه در کشورهای غربی و همچنین پناه دادن به فتح اله گولن، رهبر کودتاچیان و امتناع از تحویل وی به مقامات ترکیه، پرده از چهره واقعی غرب کنار زده است. اهمیت موضوع برخورد با جنبش گولنیست ها برای اردوغان تا به آنجا است که مقامات ترکیه در پیام تبریک به دونالد ترامپ، رئیس جمهور منتخب ایالات متحده، گرم شدن دوباره روابط را منوط به بازگرداندن او دانستند.

اما در همان حال که ترکیه اردوغانی در حال فاصل گرفتن از غرب و ایالات متحده است، به روسیه نزدیک تر شده است. از جمله دلایل نزدیکی هرچه بیشتر اردوغان به پوتین، به تشابهات منش و شخصیت فردی او با همتای روسی اش برمی گردد. شخصیت اقتدارگرای اردوغان همچون پوتین فضای چندانی را برای عرض اندام مخالفین داخلی برنمی تابد و در عرصه خارجی نیز تمایلی چندانی به پایبندی به اصول و ارزش های غربی ندارد و آنها را دستاویزی در مداخله امور دیگر کشورها می داند. انتقادات گسترده دولت ها و نهادهای حقوق بشری غربی همچون «گزارشگران بدون مرز» علیه رفتار آنکارا در برابر مخالفان به ویژه پس از کودتای اخیر، اردوغان را به این نتیجه رسانده که کنار آمدن با پوتین راحت تر از نشستن با غربی های دموکرات برای رسیدن به توافق احتمالی است.

این دو کشور تا پیش از سرنگونی جنگنده روسی در آذرماه سال گذشته، روابط گرمی داشتند و حتی ترکیه در جریان تحریم های غرب علیه روسیه در ماجرای بحران اکراین، حاضر به همراهی آن ها نشد و ضمن میزبانی از ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور در آذرماه ۱۳۹۳دو طرف بر تلاش مشترک برای راهبردی شدن روابط و مناسبات دوجانبه تأکید داشتند. اما سرنگونی سوخوی روسی و کشته شدن یکی از خلبانان، روابط دو کشور را وارد مرحله تازه ای از تنش ها کرد که در این میان ترکیه به لحاظ اعمال تحریم های مالی و اقتصادی یک جانبه شدید روسیه متحمل خسارتهای اقتصادی زیادی شد. در عین حال تنها ماندن در بحران سوریه و ناتوانی در همراه کردن غرب در تأمین نیازهای امنیتی خود سبب شد تا این کشور در تنگنای امنیتی قرار گیرد. از این رو، ناگزیر به سمت روسیه شتافت و حاضر شد تا خواسته از موضع برتر روسیه مبنی بر عذرخواهی رسمی به خاطر سرنگونی هواپیمای روسی بر فراز خاک سوریه را بپذیرد. کودتای نافرجام و البته غبارآلود تیرماه گذشته فرصت مغتنمی بود برای رهبران ترک تا ضمن برائت جستن از دست داشتن در سرنگونی جنگنده روسی، هم از روس ها به خاطر در اختیار قرار دادن اطلاعات محرمانه در شب کودتا قدردانی کنند و آن ها را «دوستان روزهای سخت» خود بدانند و هم به روس ها نشان دهند که روابط خوب و سازنده دو کشور قربانی توطئه چینی های بدخوا هانی در داخل ترکیه و حامیانشان در خارج این کشور شده است.

در این میان، اما بر سر عضویت ترکیه در پیمان نظامی ناتو نیز تردیدهایی میان رهبران و افکار عمومی این کشور بوجود آمده است. ترکیه که دارنده دومین نیروی نظامی بزرگ ناتو به شمار می رود، تاکنون در عملیات های نظامی گوناگون این پیمان از بحران کره ۱۹۷۴ گرفته تا افغانستان۲۰۰۱ شرکت جسته است، اما با این وجود این پرسش نزد سیاستمداران و افکار عمومی ترک مطرح است که در مقابل این همه خدماتی که ترکیه در طول دهه ها به ناتو داشته آیا این اطمینان وجود دارد که در روزهای سخت و تهدیدات فرامرزی به داد ترکیه برسد؟ ترک ها با استناد به خودداری از همراهی این پیمان در برابر تهدیداتی مرزهای مشترک با سوریه پاسخ منفی به این پرسش می دهند. اعتراض جان کری، وزیر خارجه ایالات متحده در خصوص چگونگی رفتار با معترضین کودتا و تهدید به اخراج ترکیه از ناتو نیز مزید بر علت شده است. غربی ها بر این باور هستند که ناتو سازمانی با هدف دفاع از دموکراسی پایه گذاری شده است و رفتار ترکیه در قبال معترضین خلاف این اصل اساسی است. اگرچه نمی توان در میان مدت انتظار داشت که این خط کشی ها به جدایی ترکیه از ناتو منتهی شود ولی بالطبع هرچه واگرایی میان این دو بیشتر شود، به نفع روسیه خواهد بود. از سوی دیگر تمایل به عضویت در «اتحادیه گمرکی» به جای اتحادیه اروپا و همچنین «سازمان همکاری های شانگهای» که از آن به عنوان «ناتوی شرق» یاد می شود و یا مجمع تازه راه اندازی شده «بریکس» که در برگیرنده قدرت های بزرگ نوظهور اقتصادی چین، روسیه، هندوستان، آفریقای جنوبی و برزیل است، ترک ها را بر آن داشته تا رفته رفته اهداف توسعه خواهانه خود را در اتحادیه های جایگزین جستجو کنند.

چگونگی انجام عملیات نظامی دو طرف در سوریه نیز اگرچه روزگاری نه چندان دور، روابط آن ها را شکرآب کرده بود، اما اکنون به موضوعی برای نزدیکی هرچه بیشتر رهبران دو کشور در انجام علمیات نظامی در آن کشور جنگ زده شده است. ترکیه با علم به این موضوع که در عمل، این روسیه است که بازیگر اصلی در آوردگاه نظامی سوریه به شمار می رود، به منظور کسب موافقت روسیه و همچنین اجرای آسوده تر عملیات موسوم به «سپر فرات» در مناطق شمالی سوریه، گامی فراتر برای نزدیکی امنیتی با روسیه برداشته تا جایی که دو کشور در شهریور گذشته از «توافق ضمنی» در نگارش پیش نویس توافقنامه امنیتی مشترکی خبر دادند که بر اساس آن طرفین یکدیگر را در جریان عملیات های نظامی خود قرار می دهند تا از هرگونه عملیات همزمان در یک منطقه پرهیز کنند.

فرجام سخن

در این مقاله تلاش شده است تا به بررسی کوتاه اما موجز در تغییر محسوس سیاست خارجی ترکیه از غرب گرایی به شرق گرایی با تاکید بر نقش رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه پرداخته شود. طبیعتا ویژگی های شخصیتی رهبران کشورها و همچنین جایگاهی که فرد در آن قرار می گیرد تأثیر به سزایی در تصمیم گیری های سیاست خارجی کشورها دارد. در این میان اما، الگوی شخصیتی و نقش اردوغان در گرایش به شرق نقش سازنده ای داشته است. تشابهات فردی با ولادیمیر پوتین، همتای روسی اردوغان و همچنین الگوی آرمانی اقتدارگرایانه او، راه را برای این امر هموارتر کرده است. بی اعتمادی به غرب و ناتو در جریان کودتای نافرجام و همچنین بحران سوریه، پیشنهاد تجدیدنظر و برگرداندن مجازات اعدام به قوانین جزایی کشور، که زمانی پیش نیاز عضویت در اتحادیه اروپا بود، چراغ سبز به روسیه در بهره برداری از پایگاه هوایی راهبردی اینجرلیک در انجام عملیات نظامی علیه داعش از جمله تصمیم هایی است اردوغان در این راه گرفته است.

Ishighli News Agency / آژانس خبری تحلیلی ایشیقلی

اضافه کردن نظر

نام :

ایمیل :

پیگیری نظرات