جمعه, 20 تیر 1399

آخرین مقالات

گوشه‌ای از جنایت ترکان عثمانی در تبریز؛ بر اساس مشاهدات ...

گوشه‌ای از جنایت ترکان عثمانی در تبریز؛ بر اساس مشاهدات ...

پیشینگی نام ایران

پیشینگی نام ایران

مورخ ترک درباره زبان آذربایجان چه گفته است؟

مورخ ترک درباره زبان آذربایجان چه گفته است؟

خشم ایرانیان از پیمان نامه ننگین ترکمنچای و کشتن الكساندر ...

خشم ایرانیان از پیمان نامه ننگین ترکمنچای و کشتن الكساندر ...

گوشه‌ای دیگر از جنایت‌های ترکان عثمانی در تبریز

گوشه‌ای دیگر از جنایت‌های ترکان عثمانی در تبریز

تاملی بر سیاحت‌نامه اولیا چلبی درباره؛ ماکو، قره‌باغ و ...

تاملی بر سیاحت‌نامه اولیا چلبی درباره؛ ماکو، قره‌باغ و ...

زبان آذری پهلوی زبان پیشین آذربایجان

زبان آذری پهلوی زبان پیشین آذربایجان

تاملی بر تبار و دودمان صفویان

تاملی بر تبار و دودمان صفویان

بازبینی دیدگاه زهتابی درباره سومری‌ها / زبان سومری ارتباطی ...

بازبینی دیدگاه زهتابی درباره سومری‌ها / زبان سومری ارتباطی ...

تاملی بر زبان پیشین آذربایجان؛ زبانی که در

تاملی بر زبان پیشین آذربایجان؛ زبانی که در "کرینگان" هنوز ...

محمد امین ریاحی مردی برای ایران از دیار آذربایجان

محمد امین ریاحی مردی برای ایران از دیار آذربایجان

آخرين روزهاى زندگى لطفعلى خان زند

آخرين روزهاى زندگى لطفعلى خان زند

چرا مردم قراردادهای بد را با صفت «ترکمنچای» خطاب می‌کنند؟!

چرا مردم قراردادهای بد را با صفت «ترکمنچای» خطاب می‌کنند؟!

شاعران پارسی گوی آذربایجان / محمد عصّار تبریزی شاعر قرن ...

شاعران پارسی گوی آذربایجان / محمد عصّار تبریزی شاعر قرن ...

معلم دنیای سکوت؛ جبار باغچه‌بان

معلم دنیای سکوت؛ جبار باغچه‌بان

پل های دوستی ارس و سد خداآفرین و فرصتی که به هدر می رود / ...

پل های دوستی ارس و سد خداآفرین و فرصتی که به هدر می رود / ...

تبارشناسی نام

تبارشناسی نام "ترکیه"

شواهد موجود در اثبات

شواهد موجود در اثبات "دگرگشت زبان آذربایجان"

اسامی ایرانی بر روی مردان و زنان ارسباران

اسامی ایرانی بر روی مردان و زنان ارسباران

تاملی بر کتاب؛ تاریخ فتوحات مغول

تاملی بر کتاب؛ تاریخ فتوحات مغول

نگاهی گذرا به آثار علمی و ادبی عبدالعلی کارنگ

نگاهی گذرا به آثار علمی و ادبی عبدالعلی کارنگ

تاملی بر زندگی و اشعار ملا محمد فضولی

تاملی بر زندگی و اشعار ملا محمد فضولی

با اسم رمز

با اسم رمز "فاجعه خوجالی" صورت گرفت / نمادسازی اسرائیل برای ...

تبریز را بهتر بشناسیم

تبریز را بهتر بشناسیم

آیا زبان‌های ترکی و آذری یکی هستند؟

آیا زبان‌های ترکی و آذری یکی هستند؟

ماجرای مغولان و تبریز در چهار پرده / تاملی بر کتاب سفینه ...

ماجرای مغولان و تبریز در چهار پرده / تاملی بر کتاب سفینه ...

نقشه های قدیمی از آذربایجان

نقشه های قدیمی از آذربایجان

جستجو در میان کتب تاریخی درباره زبان و تاریخ آذربایجان

جستجو در میان کتب تاریخی درباره زبان و تاریخ آذربایجان

آذربـایجان کجاست؟ / با تاملی بر نوشته های "بارتولد"

آذربایجان کجاست

اشاره : در سال 1918 برای سرزمین های جداشده از ایران طی عهدنامه های گلستان و ترکمانچای، نامی را انتخاب کردند که مشابه آن در پایین رود ارس به مدت صدها سال به همان نام مزیّن بود.

ایشیقلی نیوز: جمهوری آذربایجان نامی بود که در عین ناباوری و البته اعتراض نویسندگان و پژوهشگران بسیاری بر سرزمین هایی که پیش از آن با نام اران و آلبانیا نامیده می شدند، گذاشته شد. اما برای شناخت سره از ناسره و کشف حقیقت لازم نیست زیاد جای دوری رفت؛ چون در همه ی نوشته های علمی و تاریخی گذشته که اتفاقاً برخی از آنها را خود ایران پژوهان روسی به رشته ی تحریر درآورده اند، به درستی بر نام اران و آلبانیا بر شمال رود ارس تاکید شده است.

واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد (Vasily Vladimirovich Bartold) معروف به «ویلهلم بارتلد»، ترکشناس و ایرانشناس نامور روسی یکی از این نویسندگان بود که در سال ۱۸۶۹ در یک خانواده روسی-آلمانی در سن پترزبورگ متولد شد. از وی کتاب های متعددی در زمینه بررسی های ایرانی وجود دارد که یکی از مهم ترین آن ها "جغرافیای تاریخی ایران" نام دارد.

اکثر مورخان اسلامی نسبت به نام بارتولد آشنا هستند. از قول وی در «دانشنامه جهان اسلام» نوشته شده است؛

«...آلبانیا در عهد باستان، در اصل به تمام منطقه ی شمال ارس از شهر دربند در شمال شرق تا تفلیس در غرب و رود ارس در جنوب و جنوب غرب قفقاز گفته می شد...» در حالی که مورخین دوره ی اسلامی تنها به سرزمینی نام "اران" را داده اند که "از سواحل ارس تا سواحل کورا، یعنی بین دو رودخانه" را در برمی گرفت، اما می دانیم که در دوره های بعدی، در کنار سرزمین اران، از ولایات دربند و شیروان (با مرکزیت باکو) نیز نام برده می شود. در حالی که دربند به شهر و محال دربند در شمال شرقی قفقاز گفته شده و این محال از زمان ساسانیان "مرزبان" خود را داشته، شیروانشاهان (و یا شروانشاهان) نام حکمرانانی است که از اواسط دوره ی عباسیان در شرق قفقاز حکمرانی کرده اند. گفته می شود در دورۀ پیش از اسلام نیز شیروانشاهان جانشینان محلی پادشاه ایران بودند.

به گفته ی بارتولد؛ «... شیروانشاهان دوره اسلامی در ابتدا عرب تبار بودند و در محیط ایرانی آن دوره در شمال ارس ایرانی شدند...». به گفته ی بارتولد، مسعودی(مورخ) نوشته است که «...یکی از مرزبانان دربند مدتی همه سرزمین های اران، شیروان و دربند را متحد کرد».

در دورۀ خلافت امویان و عباسیان، والیانی که از شام و بغداد به آذربایجان اعزام شده اند، مسئولیت ادارۀ اران و ارمنستان و جمع آوری مالیات از آن سرزمین ها را نیز بردوش داشته اند. به گفته "باسورث" گاه حتی ولایات موصل و "جزیره" نیز از نظر اداری با آذربایجان مرتبط بودند. این امر نشان می دهد که تقسیم بندی های دو قرن نخست دوره اسلامی تا چه اندازه متغیر بودند.

در شرق، کوه های البرز، مرز طبیعی بین آذربایجان و گیلان و دیگر مناطق ساحلی خزر به شمار می رفت. در جنوب، سفید رود معمولاً مرز اداری با اقلیم «جبال» (ماد بزرگ سابق) محسوب می شد. مرز غربی چندان مشخص نبود. این مرز معمولاً از وسط دشت واقع در بین دریاچه های ارومیه و وان می گذشت و در بخش شمال غربی با کوه های زاگرس که از وسط کردستان می گذشت، معین می شد. در شمال غرب، ارمنستان اگرچه خراج پرداز خلافت بود، اما تا حدزیادی خود مختار به شمار می رفت. با این همه، آذربایجان، اران و ارمنستان در بسیاری مراحل دورۀ خلافت اسلامی، از نگاه اداری و مالیاتی، یک منطقه محسوب می شدند تا جائی که جغرافی دان قرن دهم م. مقدسی، آذربایجان، ارمنستان و اران را سه جزء «اقلیم چهارم» شمرده است. به نظر باسورث، این نیز نشان می دهد که تقسیم بندی های اداری و مالیاتی دوره اسلامی ثابت نبوده اند.

اما همانگونه که در نمونه آذربایجان و ارمنستان دیده می شود، تقسیم بندی اداری و مالیاتی دلیل کافی برای واحد بودن سیاسی مناطق نبوده است. در مجموع بنظر می رسد که جز در مراحلی کوتاه مدت، بخش های مهمی از شمال ارس با آذربایجان یعنی سرزمین جنوب ارس متحد نبوده است. یکی از این دوره های کوتاه به گفته بارتولد مربوط به حکومت شدادیان (پیش از سلجوقیان) می شود که گنجه را پایتخت اران قرار دادند و اران را با آذربایجان ایران متحد کردند. با این ترتیب اران از داشتن حکمرانان خود محروم گردید.

بارتولد می گوید: «پس از سلجوقیان، آذربایجان، شیروان و دربند بتدریج ترک زبان شدند و پس از دوره مغول جنوب سرزمین (اران) نام ترکی قراباغ را گرفت. بعد از آن، نام اران دیگر تنها به معنای ادبی بکار برده شد.»

می دانیم که در اکثریت دوره های صفویان، افشاریان و قاجاریان، شمال ارس به خان نشین های تابع ایران تقسیم شده بود که مانند دربند، باکو، قوبا، گنجه، قراباغ و غیره هرکدام نام خود را داشتند یعنی از نگاه تقسیم بندی های سیاسی و جغرافیائی، این مناطق شمال ارس جزو آذربایجان محسوب نمی شدند. بعد از الحاق این خان نشین ها به روسیه تزاری در قرن نوزدهم، خان نشین های شمال ارس رسماً بعنوان «ولایت»های روسیه تزاری (گوبرنیا) از حیطه دولتی و اداری ایران خارج شدند و دیگر حتی از نگاه پرداخت مالیات و باج نیز بعنوان بخشی از آذربایجان محسوب نمی شدند.

منبع : برگرفته از مقاله "،جغرافیای تاریخی و نام آذربایجان"

Ishighli News Agency / آژانس خبری تحلیلی ایشیقلی

اضافه کردن نظر

نام :

ایمیل :

پیگیری نظرات