جمعه, 15 فروردين 1399

آخرین مقالات

ماجرای مغولان و تبریز در چهار پرده / تاملی بر کتاب سفینه ...

ماجرای مغولان و تبریز در چهار پرده / تاملی بر کتاب سفینه ...

نقشه های قدیمی از آذربایجان

نقشه های قدیمی از آذربایجان

جستجو در میان کتب تاریخی درباره زبان و تاریخ آذربایجان

جستجو در میان کتب تاریخی درباره زبان و تاریخ آذربایجان

سندی ارزشمند از زبان پیشین مردم آذربایجان

سندی ارزشمند از زبان پیشین مردم آذربایجان

تاملی بر کتاب

تاملی بر کتاب "نزهةالقلوب" نوشته حمداله مستوفی

حملات خارجی صورت گرفته به ایران در طول تاریخ

حملات خارجی صورت گرفته به ایران در طول تاریخ

ریشه‌یابی «زبان آذری» از لابه لای زبان ترکی آذری

ریشه‌یابی «زبان آذری» از لابه لای زبان ترکی آذری

بهانه های مذهبی عثمانی و کشـتارهای خونین در آذربایجان

بهانه های مذهبی عثمانی و کشـتارهای خونین در آذربایجان

اصل 15 قانون اساسی از نگاهی دیگر

اصل 15 قانون اساسی از نگاهی دیگر

مقایسه تطبیقی میان

مقایسه تطبیقی میان "زبان اشعار شاعران ترکی گوی ایران" با ...

ملاحظاتی درباره زبان آذربایجان

ملاحظاتی درباره زبان آذربایجان

تـوجه بـه زبـان هـای مـحلی در کشورهای دیگر

تـوجه بـه زبـان هـای مـحلی در کشورهای دیگر

اختلافات مرزی ایران و عثمانی در دوره قاجار

اختلافات مرزی ایران و عثمانی در دوره قاجار

گسترش زبان پارسی در قلمرو سلاطین عثمانی

گسترش زبان پارسی در قلمرو سلاطین عثمانی

نقش مردم آذربایجان در نابودی فرقه دموکرات

نقش مردم آذربایجان در نابودی فرقه دموکرات

خياباني به روايت شخصیت های مختلف؛ پـهلوان تـاريخ معـاصر ...

خياباني به روايت شخصیت های مختلف؛ پـهلوان تـاريخ معـاصر ...

غارت کتابخانه‌های تبریز توسط ارتش عثمانی

غارت کتابخانه‌های تبریز توسط ارتش عثمانی

گوشه ای از جنایات فرقه دمکرات در آذربایجان

گوشه ای از جنایات فرقه دمکرات در آذربایجان

نگاهی بر آذربایجان و زبان مردمانش

نگاهی بر آذربایجان و زبان مردمانش

"قتل عام ارامنه" از بیابان های ترکیه تا کنگره آمریکا

مسئولان و وعدهي آموزش زبانهاي محلي

مسئولان و وعدهي آموزش زبانهاي محلي

به روایت چند محقق ایرانی و خارجی بررسی می‌شود؛ وجه تسمیه ...

به روایت چند محقق ایرانی و خارجی بررسی می‌شود؛ وجه تسمیه ...

منطقه ای در آذربایجان موسوم به

منطقه ای در آذربایجان موسوم به "انگـشت آتـا ترک"

جایگاه آذربایجان در زمان ساسانیان

جایگاه آذربایجان در زمان ساسانیان

تاملی بر سخنان الهام علیف به مناسبت 31 دسامبر / آیا جمهوری ...

تاملی بر سخنان الهام علیف به مناسبت 31 دسامبر / آیا جمهوری ...

تاملی کوتاه بر سبک تاریخ نگاری در جمهوری آذربایجان / با ...

تاملی کوتاه بر سبک تاریخ نگاری در جمهوری آذربایجان / با ...

همه آنچه که باید از سردار و شهادتش دانست

همه آنچه که باید از سردار و شهادتش دانست

تاملی بر ادعای کشف نسخه ی سوم از کتاب دده قورقود / دده ...

تاملی بر ادعای کشف نسخه ی سوم از کتاب دده قورقود / دده ...

ملاحظاتی درباره زبان آذربایجان

زبان آذربایجان

بدون تردید یکی از چالش برانگیزترین موضوعات فرهنگی آذربایجان در چند دهه اخیر، مبحث زبان رایج آن و نوع دگرگشت آن بوده است.

ایشیقلی نیوز: برخی می گویند که زبان ترکی از هفت صد سال قبل وارد آذربایجان شده و در ترکیب با زبان پهلوی، تبدیل به زبان ترکی آذری فعلی شده است. عده ای می گویند که زبان فعلی مردم آذربایجان بازمانده زبان ترکی و آن هم به یادگار رسیده از ترکان قدیمی چون سومری ها است. و البته گروه سومی هم هستند که بخشی از سخنان گروه اول را قبول دارند و برخی از ادعاهای گروه دوم را و می گویند که ترکی از قبل نبوده اما با آمدن ترک ها زبان منطقه تغییر یافته است. در ادامه به صورت مختصر به هر یک از این سه دیدگاه گریزی خواهیم زد.

دیدگاه اول : این دیدگاه می گوید که زبان آذربایجانی از هفت صد سال قبل و با حضور اقوام ترک تباری چون سلجوقیان، ترکمانان، مغول ها، صفوی ها و... دچار تغییر شده و این زبانی که هم اکنون مردم آذربایجان بدان سخن گفته و تولید ادبیات می کنند زبانی مابین زبان ترکی وارداتی و زبان پهلوی باستان است. مدارک و اسنادی هم برای این سخنان خود دارند؛ از استناد به اشعار شعرای قدیمی چون نظامی، خاقانی، شمس مغربی، قطران تبریزی و... که اثری از زبان ترکی در آنها دیده نمی شود، تا پژوهش های علمی که در چند دهه گذشته توسط خود پژوهشگران آذربایجانی از جمله منوچهر مرتضوی، ماهیار نوابی، یحیی ذکاء و... انجام شده است. از دید این گروه، پژوهش در خصوص زبان مردم آذربایجان به خود ایرانی ها مربوط نشده و محققان و شرق شناسان بسیاری به این مسئله ورود کرده اند. از جمله والتر هنینگ شرق شناس و ایران شناس آلمانی که در رساله "زبان باستانی آذربایجان" می نویسد: «...پیش از آمدن ترکان به ایران، زبان های ایرانی در آذربایجان و زنجان مانند سایر ایران رواج داشتند و این نظریه محققین می باشد و تردید واقعی در این موضوع وجود ندارد»(457,1954,Henning).

دیدگاه دوم : در مقابل، دیدگاه دومی هم هست که می گوید زبان آذربایجان دچار دگرگشت شده اما نه از پهلوی به ترکی فعلی؛ بلکه از ترکی اغوزی به ترکی فعلی. از ارائه کنندگان این دیدگاه می توان به افرادی چون محمد تقی زهتابی اشاره کرد که در کتاب "تاریخ باستان ترکان" می نویسد؛ «سومریان از آسیای میانه یعنی موطن اصلی ترکان، به بین النهرین مهاجرت کرده اند.»(زهتابی، تاریخ دیرین ترکان ایران، ص۳۰) وی در ادامه نتیجه می گیرد که چون زبان سومری، زبانی التصاقی بوده و زبان ترکی هم التصاقی است، پس ریشه هر دو زبان یکی است و در واقع به گفته زهتابی، ترکان آذربایجان باقی مانده ترکان قدیمی چون سومری ها و... هستند. مطرح کنندگان دیدگاه دوم دلیل متقن دیگری غیر از زبان التصاقی برای ایجاد ارتباط میان ساکنان قدیمی منطقه ایران با ساکنان فعلی از جمله آذربایجانی ها نمی آورند. آنها درباره این که تکلیف سایر التصاق زبان های جهان همچون آفریقایی ها، ژاپنی ها و برخی قبایل در آمریکای لاتین چه می شود هم سکوت اختیار کرده و دلیلی نمی آورند که آیا آنها هم به استناد فرضیه زهتابی که می گوید التصاقی زبان بودن عامل ترک بودن است، ترک هستند یا نه؟! همچنین در مقابل رد دیدگاه التصاقی زبان بودن سومری ها توسط سومرشناسان غربی و شرقی هم مطلبی ارائه نکرده اند. این نکته نباید مغفول بماند که با رد فرضیه «التصاق زبان بودن سومری»ها توسط دانشمندان و سومرشناسان، به طور طبیعی فرضیه زهتابی هم رد شده است!!

دیدگاه سوم : در مقابل این دو جریان، اندیشه میانه ای هم وجود دارد که می گوید ترکان از ابتدا در ایران ساکن نبوده و به مرور زمان و بعد از اسلام آوردن وارد سرزمین های اسلامی از جمله ایران شدند. این دیدگاه که مشهورترین تئوری پرداز آن را می توان سید جواد هیئت نامید، می گوید: «اوغوزها به دین اسلام گرویدند و در قرن یازدهم میلادی به ایران و آسیای صغیر (ترکیه کنونی) آمدند و در آنجا توطن کردند و سپس تا دروازه های وین پیش رفتند و در اوطان جدید (وطن ها) بزرگترین امپراطوری های جهان را تشکیل دادند و در طول قرن ها زندگی با اقوام بومی، ملل جدید و تمدن و فرهنگ های جدید بوجود آوردند»(هیئت، 1380؛ 4). ولادیمیر مینورسکی، ایران شناس روسی هم می نویسد: «در زمان قرن پنجم هجری، قبایل اغوز نخست اول به طور اندک و سپس با شمار بسیار زیر نظر سلجوقیان، آذربایجان را اشغال کردند. در این زمان، مردمان ایرانی تبار آذربایجان و بخش هایی از قفقاز ترک زبان شدند»(2007,Minorsky). بر اساس این دیدگاه، ساکنان قدیمی آذربایجان در اقوام جدیدالورود مستحیل شده و دچار تغییر و تحول گردیدند.

البته این دیدگاه هیچ آمار و ارقامی درباره ادعای خود ارائه نمی کند. این که تعداد ترکان و نفوس جمعیت آنها چقدر بوده و در چند مرحله به آذربایجان آمدند و آیا فقط در آذربایجان سکنی گزیدند و یا در سایر مناطق ایران هم مستقر شدند و... البته باید قبول کرد که آوردن آمار و ارقام دقیق برای موضوعی که بیش از هفت صد سال قبل اتفاق افتاده است کمی سخت و حتی دور از ذهن خواهد بود اما با استناد به تاریخ و کتاب های تاریخی می توان تا حدودی به میزان تقریبی این نوع مهاجرت ها دست پیدا کرد.

تامل بر دیدگاه اول : دیدگاه اول می گوید که سپاه ترک ها از هفتصد سال قبل وارد آذربایجان شدند و در طول 700 سال گذشته، توانستند زبان مردم منطقه را از آذری باستان به ترکی آذری تبدیل کنند. اما نمی گویند که در این پروسه دگرگشت، چرا زبان ساکنان بومی تغییر کرده و به ترکی تبدیل شده است و در مقابل زبان ترکان آذری نشده است؟ اگر تعداد ترکان مهاجر به اندازه ای نبوده است که جمعیت منطقه را از نظر نژادی دستخوش تغییر و تحول اساسی کند پس چرا این تعداد کم از ترک ها توانسته اند زبان مردم آذربایجان را تغییر دهند؟ و چرا این مسئله به صورت معکوس اتفاق نیافتاده است؟

طرفداران این دیدگاه برای این سوال مهم دلایلی را مطرح می کنند؛ از جمله این که چون ترکان تسلط سیاسی بر منطقه داشتند، ناچار مردم آذربایجان برای ایجاد ارتباط با آنها باید به زبان ترکی مسلط می شدند. از طرفی آنها می گویند که زبان فعلی آذربایجان ترکی کامل نیست و این زبان تلفیقی از زبان آذری قدیم و ترکی وارداتی است. دلیلی هم می آورند و می گویند که در ریشه یابی لغات رایج در آذربایجان به ویژه در حوزه کشاورزی بیشتر لغات مورد استفاده، برگرفته از آذری قدیم است. و این با توجه به دامدار محور بودن شغل ترکان مهاجر امری طبیعی است.

تامل بر دیدگاه دوم : دیدگاه دوم که می گوید ترکان از هفت هزار سال قبل در ایران بوده و فرضیه التصاقی زبان بودن ترکان و اشتراک ریشه زبانی آنها با سومری ها را مطرح و سومری ها را اسلاف آذربایجانی های فعلی معرفی می کنند، نه تنها توان اثبات ادعای خود را ندارند، بلکه حتی در نقطه مقابل، مدارک و پژوهش های بسیاری در خصوص زبان سومری ها و عدم ارتباط آن با زبان های اورال آلتایی، آن هم نه توسط ایرانی ها، که توسط اندیشمندان و محققان اروپایی بیان شده است. به عنوان نمونه جان هیز در کتاب اصول دستور زبان سومري و تاريخ و باستان شناسي می نویسد: «زبان سومری را جزو زبان های تک خانواده (منفرد) یعنی بدون خویشاوندی در میان زبان های امروزی دسته بندی کرده اند»(جان هیز؛ ص 68) بنابراین دیدگاه ترک دانستن التصاقی زبان ها به اندازه کافی پشتوانه علمی برای اثبات خود را ندارد، فلذا در حال حاضر نمی توان روی آن بحث علمی کرد و لاجرم باید این دیدگاه را که فاقد بنیان های لازم علمی است، کنار گذاشت.

تامل بر دیدگاه سوم : دیدگاه سوم و دیدگاه اول، بر اساس یافته های مبتنی بر علم تاریخ، می گویند که ترکان بعد از سقوط مرزهای ساسانیان توسط مسلمانان، توانستند وارد مرزهای ایران شوند. بعد از اسلام آوردن ترکان، امرای عرب از قدرت نظامیگری آنان استفاده کرده و آنها را وارد ارتش مسلمانان آن هم در مناصب فرماندهی کردند. این حضور فرماندهان نظامی قطعاً باعث گسیل شدن ترکان بسیاری به سرزمین های ایرانی از جمله آذربایجان شد. البته سلجوقیان تا ده ها بعد از حضور در ایران وارد آذربایجان نشده بودند. اما در نهایت به دلیل موقعیت جغرافیایی مانند آب و هوای دلپذیر و داشتن مراتع سرسبز فراوان برای ترکان دامپرور دارای جاذبه خاصی بود و لذا این که بخشی از ترکان سلجوقی آذربایجان را به عنوان مامن خود برای زندگی در نظر گرفته اند، نباید شکی در آن کرد. اما قاعدتاً در میزان این مهاجرت و چگونگی آن مناقشه میان علمای تاریخ می تواند همچنان داغ باشد. و البته این که حضور ترکان در آذربایجان چند سال طول کشیده است؟ چون بر اساس این دیدگاه بخش زیادی از ترکان سلجوقی که وارد آذربایجان شده بودند، در کمتر زمانی به سمت آناتولی کوچ کرده و طی نبرد ملازگرد توانستند روم شرقی را شکست داده و در این سرزمین، که هم اینک با نام ترکیه نامبردار شده است، سکنی گزینند. پس قاعدتاً تعداد اندکی از ترکان سلجوقی در آذربایجان باقی مانده بودند. در ادامه اما حکمرانی ترکمانانی چون آق قویونلوها و قراقویونلوها در آذربایجان، به نوعی امتداد حکومت ترکان را دوام بخشید و این امر می تواند به مرور زمان بر زبان مردم تاثیر گذاشته باشد.

نتیجه : مردم آذربایجان در طول تاریخ همواره به چند زبان تکلم کرده اند و در واقع هیچ زمانی نبوده است که در این منطقه فقط یک زبان، رسمی بوده باشد. این نشان می دهد که به دلیل موقعیت ژئوپلتیکی منطقه و ورود و خروج کاروان های تجاری و سیاسی از اقصی نقاط جهان به این منطقه و حضور قبایل مختلف از نژادها و فرهنگ های مختلف که برخی از آنها سده ها در این منطقه ساکن بوده و حتی حاکمیت سیاسی هم داشته اند، در این جهان شهر چندین زبان به صورت همزمان رایج بوده است.

امروزه اما این مردم به زبانی سخن گفته و تکلم می کنند که در 700 سال گذشته در راستای آن ادبیاتی بدیع و شیوا شکل گرفته است. از اشعار عرفانی نسیمی در قرن هفتم هجری و فضولی قرن دهم گرفته تا غزلیات مردمی شهریار و مهستی گنجوی در دوران معاصر و... . مردم آرذبایجان در کنار زبان رسمی و ملی خود، با این زبان اخت و الفتی دیرینه دارند و قطعاً کسی را یارای مقابله و در هم شکستن بنیان های این زبان نیست. چون ادبیات تولید شده توسط این زبان به قدری غنی و ریشه در افکار و زندگی روزمره مردم دارد که بدین راحتی ها نمی توان آن را از زندگی مردم حذف کرد؛ نه با فارسی خواندن آن و نه با اغوزی کردن آن! زبان و فرهنگ آذربایجان در چهارچوب مرزهای ایران فرهنگی شکل گرفته و در واقع جزیی جدایی ناپذیر از این فرهنگ بزرگ است و دشمنان آن از هر نوع «پان»ی که باشند سرنوشتی مختوم در انتظار آنان است.

منابع:

- زهتابی، محمد تقی(1381)، تاریخ دیرین ترکان، ترجمه علی احمدیان سرای، تبریز؛ اختر.

- هیئت، سید جواد(1380)، سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی، تهران؛ پیکان.

- هیز، جان لوئیس(1389)، اصول دستور زبان سومري و تاريخ و باستان شناسي، ترجمه فریدون عباسی، تهران؛ بازینه.

منابع به زبان اصلی:

- Henning, W.B. (1954), "The Ancient Language of Azerbaijan," Transactions of the Philological Society

- Minorsky, V,(2007) "Ad̲h̲arbayd̲j̲an " Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill

Ishighli News Agency / آژانس خبری تحلیلی ایشیقلی

اضافه کردن نظر

نام :

ایمیل :

پیگیری نظرات