سه شنبه, 01 مهر 1399

آخرین مقالات

روایت اولیا چلبی، سیاح عثمانی از زبان آذربایجان در میانه ...

روایت اولیا چلبی، سیاح عثمانی از زبان آذربایجان در میانه ...

شاهنامه در میان ارمنیان

شاهنامه در میان ارمنیان

سخنرانی استاد یحیی ذکا درباره؛ زبان دیرین آذربایجان

سخنرانی استاد یحیی ذکا درباره؛ زبان دیرین آذربایجان

عهدنامه های گلستان و ترکمانچای و جدایی بخش هایی از ایران ...

عهدنامه های گلستان و ترکمانچای و جدایی بخش هایی از ایران ...

نگاهی کوتاه به معنی قوم گرایی و ملی گرایی و سود و زیان آنها

نگاهی کوتاه به معنی قوم گرایی و ملی گرایی و سود و زیان آنها

چه کسانی کوروش را ذوالقرنین می دانند؟

چه کسانی کوروش را ذوالقرنین می دانند؟

گوشه‌ای از جنایت ترکان عثمانی در تبریز؛ بر اساس مشاهدات ...

گوشه‌ای از جنایت ترکان عثمانی در تبریز؛ بر اساس مشاهدات ...

پیشینگی نام ایران

پیشینگی نام ایران

مورخ ترک درباره زبان آذربایجان چه گفته است؟

مورخ ترک درباره زبان آذربایجان چه گفته است؟

خشم ایرانیان از پیمان نامه ننگین ترکمنچای و کشتن الكساندر ...

خشم ایرانیان از پیمان نامه ننگین ترکمنچای و کشتن الكساندر ...

گوشه‌ای دیگر از جنایت‌های ترکان عثمانی در تبریز

گوشه‌ای دیگر از جنایت‌های ترکان عثمانی در تبریز

تاملی بر سیاحت‌نامه اولیا چلبی درباره؛ ماکو، قره‌باغ و ...

تاملی بر سیاحت‌نامه اولیا چلبی درباره؛ ماکو، قره‌باغ و ...

زبان آذری پهلوی زبان پیشین آذربایجان

زبان آذری پهلوی زبان پیشین آذربایجان

تاملی بر تبار و دودمان صفویان

تاملی بر تبار و دودمان صفویان

بازبینی دیدگاه زهتابی درباره سومری‌ها / زبان سومری ارتباطی ...

بازبینی دیدگاه زهتابی درباره سومری‌ها / زبان سومری ارتباطی ...

تاملی بر زبان پیشین آذربایجان؛ زبانی که در

تاملی بر زبان پیشین آذربایجان؛ زبانی که در "کرینگان" هنوز ...

محمد امین ریاحی مردی برای ایران از دیار آذربایجان

محمد امین ریاحی مردی برای ایران از دیار آذربایجان

آخرين روزهاى زندگى لطفعلى خان زند

آخرين روزهاى زندگى لطفعلى خان زند

چرا مردم قراردادهای بد را با صفت «ترکمنچای» خطاب می‌کنند؟!

چرا مردم قراردادهای بد را با صفت «ترکمنچای» خطاب می‌کنند؟!

شاعران پارسی گوی آذربایجان / محمد عصّار تبریزی شاعر قرن ...

شاعران پارسی گوی آذربایجان / محمد عصّار تبریزی شاعر قرن ...

معلم دنیای سکوت؛ جبار باغچه‌بان

معلم دنیای سکوت؛ جبار باغچه‌بان

پل های دوستی ارس و سد خداآفرین و فرصتی که به هدر می رود / ...

پل های دوستی ارس و سد خداآفرین و فرصتی که به هدر می رود / ...

تبارشناسی نام

تبارشناسی نام "ترکیه"

شواهد موجود در اثبات

شواهد موجود در اثبات "دگرگشت زبان آذربایجان"

اسامی ایرانی بر روی مردان و زنان ارسباران

اسامی ایرانی بر روی مردان و زنان ارسباران

تاملی بر کتاب؛ تاریخ فتوحات مغول

تاملی بر کتاب؛ تاریخ فتوحات مغول

نگاهی گذرا به آثار علمی و ادبی عبدالعلی کارنگ

نگاهی گذرا به آثار علمی و ادبی عبدالعلی کارنگ

تاملی بر زندگی و اشعار ملا محمد فضولی

تاملی بر زندگی و اشعار ملا محمد فضولی

نگاهی بر آذربایجان و زبان مردمانش

آذربایجان و زبان مردمانش

به جرات می توان گفت که یکی از نقاط مبهم درباره ی فرهنگ و تاریخ ایران را باید زبان آذربایجان دانست.

ایشیقلی نیوز: امروزه مردم در منطقه ی آذربایجان به زبانی سخن گفته و تولید ادبیات می کنند که به باور قریب به اتفاق شرق شناسان ایرانی و خارجی، زمان زیادی از ورود آن به این بخش از سرزمین ایران نمی گذرد. زبان فعلی آذربایجان که آن را ترکی آذری می نامند بعد از حضور ترکان سلجوقی در ابتدا، و استمرار حضور و فرمانروایی ترکان مهاجر دیگری همچون آق قویونلوها، قره قویونلوها، مغولان و این اواخر صفوی ها که قالب سپاه آنان را طوایف ترک قزلباش تشکیل می دادند، به مرور با زبان و ادبیات محلی منطقه ممزوج گشته و زبانی را تشکیل داده است که استاد شهریار درباره ی آن گفته است؛ «تورکون دیلی تک سئوگیلی ایسته کلی دیل اولماز».

اما زبان گذشتگان آذربایجان چه بوده است؟ برای پاسخ به این سوال ابتدا باید بدانیم که آذربایجان هیچ وقت و در هیچ دوره ی تاریخی فقط یک زبان نداشته است؛ نه امروز و نه سه هزار سال پیش. سه هزار و اندی سال پیش و قبل از تشکیل کشوری به نام ایران هم دستکم چهار پنج زبان در این سرزمین بین مردم بومی رایج بود؛ از گوتی و لولّوبی، هورّی و کادوسی و کاسپی و اورارتوئی گرفته تا زبان آشوری. هزار سال پیش از میلاد هم مادها آمدند و زبان آذربایجان و کردستان کنونی و کمی بعدتر گیلان و طبرستان و اصفهان و کرمانشاهان و همدان و لرستان را در مجموع با وجود فرق های لهجه ای و منطقه ای، به یک گونه ی شمال غربی ایرانی تبدیل کردند.

زبان آذری در رساله های قدیمی

درباره ی زبان قدیم مردمان آذربایجان می توان از لابه لای سفرنامه ها و دیوان های شعرای بزرگی چون قطران تبریزی، خاقانی شروانی، نظامی گنجوی و دهها و صدها شاعر و ادیب به نکات مهمی رسید. در ادامه تنها بخش کوچکی از مهمترین نوشته ها درباره ی زبان مردم آذربایجان در سده های گذشته آورده می شود:

1- ابن النديم در كتاب الفهرست زبان مردم ايران را به پنج گروه بخش كرده و در نوشته ی خود پهلوي، زبان دري، فارسي، خوزي (زبان مردم خوزستان) و زبان سرياني را جداگانه ذكر كرده است. وي با اتكاء به گفته ی روزبه (عبداله بن مقفع) «دري» را زبان موبدان و دانشمندان و از زبان اهل فارس و «خوزي» را زبان خلوت و عشرت شاهان و بزرگان، «سرياني» را زبان اهل عراق و «پهلوي» را زبان مردم اصفهان، ري، همدان، ماه (ماد)، نهاوند و آذربايجان دانسته است كه در واقع زبان ناحيه ی ماد بزرگ و ماد خرد بايد باشد: «عبداله بن مقفع گفت: زبانهاي ايراني عبارتند از پهلوي، دري، فارسي، خوزي و سرياني. پهلوي منسوب است به پهله كه خود شامل پنج ناحيه است: اصفهان، ري، همدان، ماه، نهاوند، آذربايجان. دري زبان شهرهاي مداين است و در دربار شاهان بدان گفت وگو مي كنند. و دري خود منسوب به دربار است. دري بيشتر از زبان اهل خراسان، بلخ و نواحي شرقي است. فارسي زبان موبدان، دانشمندان و از اين گونه است. فارسي زبان اهل فارس است. خوزي زباني است كه شاهان و بزرگان در خلوت و به هنگام عيش و لذت و اين گونه كارها بدان تكلم مي كنند، و اما سرياني زبان مردم عراق است.»

2- يعقوبي كه حدود قرن سوم هجري مي زيست، در كتاب البلدان زبان مردم آذربايجان را «پهلوي آذري» ناميده و مردم آذربايجان را ايراني خوانده است. وي در كتاب مذكور چنين آورده است: «مردم شهرهاي آذربايجان و بخش هاي آن آميخته اي از ايرانيان آذر و جاودانيان قديم، خداوندان شهر «بذ» هستند كه جايگاه بابك (خرمي) بود.» (اليعقوبي: 1897؛38)

3- جهانگرد سدة چهارم هجري، ابوعبدالله بشاري مقدسي در كتاب خود زير عنوان احسن التقاسيم في معرفة الاقاليم، كشور ايران را به هشت اقليم بخش كرده و در پيرامون زبان مردم ايران چنين نوشته است: «زبان مردم اين هشت اقليم عجمي (ايراني) است، جز آنكه بعضي از آنها دري و برخي منغلقه (پيچيده) است و همگي را پارسي نامند.» (المقدسي: 1906 ؛ 259 و 375)

4- ابوعبدالله محمدبن احمد خوارزمي كه در سدة چهارم هجري مي زيست، در كتاب مفاتيح العلوم مشابه سخن ابن مقفع را كه ابن النديم در الفهرست آورده، ارائه كرده است. وي زبان فارسي را منسوب به مردم فارس و زبان موبدان دانسته است. هم او زبان دري را زبان خاص دربار شمرده كه «غالب لغات آن از ميان زبانهاي مردم خاور و لغات زبان مردم بلخ» بوده است(خوارزمي؛ 1347؛ 112). هم او در پيرامون زبان پهلوي، چنين اظهار نظر كرده است: «فهلوية (پهلوي): يكي از زبانهاي ايراني است كه پادشاهان در مجالس خود با آن سخن مي گفته اند. اين لغت به پهله منسوب است و پهله نامي است كه بر پنج شهر (سرزمين ـ م) اطلاق مي شده: اصفهان، ري، همدان ، ماه نهاوند، آذربايجان.»(همان؛ 112)

5- ابن حوقل نوشته است: «زبان مردم آذربايجان و بيشتر مردم ارمينيه فارسي است و عربي نيز ميان ايشان رواج دارد و از بازرگانان و صاحبان املاك كمتر كسي است كه به فارسي سخن گويد و عربي را نفهمد.»(ابن حوقل: ص 96)

او در ادامه ی سخن به زبانهاي مردم ارمنستان و اران نيز اشاره كرده و زبان آنها را جز از زبان فارسي دانسته است. وي در اين باره چنين آورده است: «طوايفي از ارمينيه و مانند آن به زبانهاي ديگري شبيه ارمني سخن مي گويند و همچنين است مردم دبيل و نشوي (نخجوان) و نواحي آنها، و زبان مردم برذعه اراني است و كوه معروف به قبق (قفقاز) كه در پيش از آن گفت وگو كرديم از آن ايشان است و در پيرامون آن كافراني به زبانهاي گوناگون سخن مي گويند.»(همان؛ 96)

6- همام تبريزي، شاعر شهير آذربايجان كه در سده هاي هفتم و هشتم هجري مي زيست، شعرهايي به زبان پهلوي آذري دارد كه نمونه اي چند از آن را مي آوريم: «وهار و ول و ديم يار خوش بي/ اوي ياران مه ول بي مه وهاران»(مشكور: 1349؛ 213)

زبان آذری در رساله های معاصر

1- پروفسور یوزف ماركوارت1 ايران شناس آلماني در كتاب ايران شهر2، در اعلام جغرافياي ايران درباره ی زبان آذربايجان تصريح كرده است: «زبان حقيقي پهلوي، زبان آذربايجان است كه زبان اشكانيان بوده است.»

2- ايرج افشار در مجله ی آينده3 در مقاله اي، از استاد زبان شناسي به نام "امئل بئر" نام مي برد كه استاد دانشگاه زوريخ است. استاد مزبور با هدايت و راهنمايي تقي زاده به تبريز، جلفا، مرند، هرزند، خلخال، و قريه گلين قيه و تالش سفر مي كند و مطالعاتي درباره ی زبان آذري و تالشي به عمل مي آورد و نتيجه ی تحقيقاتش را به صورت مقاله به انجمن بين المللي شرق شناسي ارائه مي دهد.

3- تقی اراني هم مقالاتي درباره ی زبان آذربايجان و زبان فارسي برای مجلات ايرانشهر و فرنگستان شماره های 5 و 6 در سال 1303 شمسي در برلين نوشته بود.

4- اما به باور قریب به اتفاق علمای شرق شناس، گل سرسبد نوشته های علمی معاصر درباره ی زبان باستان آذربایجان را کسروی در سال 1304 به رشته تحریر درآورد که بسیار هم مورد توجه قرار گرفت. کسروی در این کتاب برای اولین بار نظریه دگرگشت زبان منطقه ی آذربایجان را که پیش از وی چند شرق شناس از جمله پروفسور مارکوارت، امیل بئر، تقی ارانی و ایرج افشار نوشته بودند را مطرح کرد که زبان منطقه ی آذربایجان تا چند سده پیش (قبل از رایج شدن ترکی) زبانی از خانواده ی زبان های ایرانی بوده است.

بعد از کسروی سنت پژوهشی درباره ی زبان باستانی آذربایجان توسط بزرگانی چون عبدالعلی کارنگ، دکتر منوچهر مرتضوی، دکتر ماهیار نوابی، احسان یارشاطر، سید جواد مشکور، فیروز منصوری، دکتر یحیی ذکا و... ادامه یافت.


 پی نوشت ها:

1- به آلمانی ؛ Joseph Marquart

2- این کتاب در سال 1901 م (1280 شمسي) در برلن چاپ شده بود

3- شماره 6 ـ4 مجله ی آینده سال پنجم، 1358

4- والتر برونو هنینگ، شرق شناس و ایران شناس آلمانی و متخصص زبانهای باستانی ایرانی و پیشگام در پژوهش های آیین مانی است.


منابع:

آذری، کاظم،(1390)، آذربایجان و زبانش، ضمیمه فرهنگی روزنامه اطلاعات؛ ویژه فرهنگ، تاریخ و تمدن اسلام و ایران، روزنامه اطلاعات شماره ۲۵۰۷۸

اليعقوبي، احمدبن ابي يعقوب.(1897) كتاب البلدان

المقدسي، شمس الدين ابوعبداله محمدبن احمد... المعروف بالبشاري، (1906) احسن التقاسيم في معرفة الاقاليم

ابن حوقل، صورة الارض، ترجمة دكتر جعفر شعار، تهران؛ انتشارات بنياد فرهنگ ايران

خوارزمي، ابوعبداله محمدبن احمدبن يوسف كاتب(1347)، مفاتيح العلوم، ترجمة حسين خديوجم، تهران: انتشارات بنياد فرهنگ ايران

مشكور، محمد جواد(1349)، نظري به تاريخ آذربايجان و آثار باستاني و جمعيت شناسي آن، تهران، سلسله انتشارات انجمن آثار ملي

Ishighli News Agency / آژانس خبری تحلیلی ایشیقلی

اضافه کردن نظر

نام :

ایمیل :

پیگیری نظرات