چهارشنبه, 07 آبان 1399

آخرین مقالات

محدويت‌هاي اسلامي در آذربايجان اسلامي!

محدويت‌هاي اسلامي در آذربايجان اسلامي!

روایت اولیا چلبی، سیاح عثمانی از زبان آذربایجان در میانه ...

روایت اولیا چلبی، سیاح عثمانی از زبان آذربایجان در میانه ...

شاهنامه در میان ارمنیان

شاهنامه در میان ارمنیان

سخنرانی استاد یحیی ذکا درباره؛ زبان دیرین آذربایجان

سخنرانی استاد یحیی ذکا درباره؛ زبان دیرین آذربایجان

عهدنامه های گلستان و ترکمانچای و جدایی بخش هایی از ایران ...

عهدنامه های گلستان و ترکمانچای و جدایی بخش هایی از ایران ...

نگاهی کوتاه به معنی قوم گرایی و ملی گرایی و سود و زیان آنها

نگاهی کوتاه به معنی قوم گرایی و ملی گرایی و سود و زیان آنها

چه کسانی کوروش را ذوالقرنین می دانند؟

چه کسانی کوروش را ذوالقرنین می دانند؟

گوشه‌ای از جنایت ترکان عثمانی در تبریز؛ بر اساس مشاهدات ...

گوشه‌ای از جنایت ترکان عثمانی در تبریز؛ بر اساس مشاهدات ...

پیشینگی نام ایران

پیشینگی نام ایران

مورخ ترک درباره زبان آذربایجان چه گفته است؟

مورخ ترک درباره زبان آذربایجان چه گفته است؟

خشم ایرانیان از پیمان نامه ننگین ترکمنچای و کشتن الكساندر ...

خشم ایرانیان از پیمان نامه ننگین ترکمنچای و کشتن الكساندر ...

گوشه‌ای دیگر از جنایت‌های ترکان عثمانی در تبریز

گوشه‌ای دیگر از جنایت‌های ترکان عثمانی در تبریز

تاملی بر سیاحت‌نامه اولیا چلبی درباره؛ ماکو، قره‌باغ و ...

تاملی بر سیاحت‌نامه اولیا چلبی درباره؛ ماکو، قره‌باغ و ...

زبان آذری پهلوی زبان پیشین آذربایجان

زبان آذری پهلوی زبان پیشین آذربایجان

تاملی بر تبار و دودمان صفویان

تاملی بر تبار و دودمان صفویان

بازبینی دیدگاه زهتابی درباره سومری‌ها / زبان سومری ارتباطی ...

بازبینی دیدگاه زهتابی درباره سومری‌ها / زبان سومری ارتباطی ...

تاملی بر زبان پیشین آذربایجان؛ زبانی که در

تاملی بر زبان پیشین آذربایجان؛ زبانی که در "کرینگان" هنوز ...

محمد امین ریاحی مردی برای ایران از دیار آذربایجان

محمد امین ریاحی مردی برای ایران از دیار آذربایجان

آخرين روزهاى زندگى لطفعلى خان زند

آخرين روزهاى زندگى لطفعلى خان زند

چرا مردم قراردادهای بد را با صفت «ترکمنچای» خطاب می‌کنند؟!

چرا مردم قراردادهای بد را با صفت «ترکمنچای» خطاب می‌کنند؟!

شاعران پارسی گوی آذربایجان / محمد عصّار تبریزی شاعر قرن ...

شاعران پارسی گوی آذربایجان / محمد عصّار تبریزی شاعر قرن ...

معلم دنیای سکوت؛ جبار باغچه‌بان

معلم دنیای سکوت؛ جبار باغچه‌بان

پل های دوستی ارس و سد خداآفرین و فرصتی که به هدر می رود / ...

پل های دوستی ارس و سد خداآفرین و فرصتی که به هدر می رود / ...

تبارشناسی نام

تبارشناسی نام "ترکیه"

شواهد موجود در اثبات

شواهد موجود در اثبات "دگرگشت زبان آذربایجان"

اسامی ایرانی بر روی مردان و زنان ارسباران

اسامی ایرانی بر روی مردان و زنان ارسباران

تاملی بر کتاب؛ تاریخ فتوحات مغول

تاملی بر کتاب؛ تاریخ فتوحات مغول

نگاهی گذرا به آثار علمی و ادبی عبدالعلی کارنگ

نگاهی گذرا به آثار علمی و ادبی عبدالعلی کارنگ

روایت اولیا چلبی، سیاح عثمانی از زبان آذربایجان در میانه های قرن یازدهم

اولیا چلبی

اولیا چلبی(سیاح عثمانی): زبان اهالی آذربایجان «پهلوی» و زبان فرهنگ و ادب آن «فارسی» است.

ایشیقلی نیوز: از ابتدای قرن بیستم میلادی جریاناتی در خارج از جغرافیای ایران شکل گرفت که با چشم پوشی از همه مولفه های هویتی مردمان آذربایجان و تنها با دستاویز قرار دادن اختلاف لهجه و تفاوت زبان آذربایجان با دیگر نقاط کشور سعی در تضعیف انسجام ملی ایرانیان داشت. از همان ابتدا اندیشمندان و فرهیختگان آذربایجانی به مقابله با جاعلان تاریخ آذربایجان برخاستند و اینگونه مکتبی در عرصه تاریخ پژوهی آذربایجان شکل گرفت که طی یک قرن گذشته تاثیر بسزایی بر درک هویتی مردمان آذربایجان داشته است.

از آن هنگام که احمد کسروی در اثر گرانسنگ خود به نام «آذری، یا زبان باستان آذربایجان» در پاسخ به «سخنان بی پایه روزنامه های قفقاز و استانبول» برای نخستین بار بصورت جدی و علمی به دگرگشت زبان آذربایجان (از پهلوی به ترکی) پرداخت و نمونه های تاریخی از زبان کهن آذربایجان را در اثر خود گردآوری نمود، بحث جدید و بسیار مهمی در حوزه تاریخ آذربایجان مطرح گردید که طی حدود یک قرن گذشته به یکی از موضوعات داغ محافل علمی و فرهنگی ایران خصوصا آذربایجان تبدیل شده است. تا کنون تعداد زیادی کتاب و مقاله به قلم تاریخ دانان و زبانشناسان و پژوهشگران به ویژه اندیشمندان آذربایجانی در این رابطه به رشته تحریر در آمده است، هر کدام از این پژوهشگران نمونه های تاریخی از زبان پیشین آذربایجان را معرفی کرده و به بررسی علل و عوامل دگرگشت زبان آذربایجان پرداخته اند و نظراتی در مورد بازه زمانی و چگونگی این دگرگشت ارائه داده اند.

امروزه با جمع بندی پژوهش های انجام شده و با در نظر گرفتن مجموع داده های تاریخی با احتمال قریب به یقین می توان قرون دهم تا دوازدهم هجری قمری همزمان با دوران حکومت صفویان را اوج دوران دگرگشت زبان آذربایجان دانست. در این نوشتار به دنبال تلاش پژوهشگران تاریخ آذربایجان جهت معرفی منابع تاریخی در ارتباط با زبان پیشین آذربایجان به بخش هایی از سفرنامه جهانگرد اهل عثمانی می پردازیم که در میانه های قرن یازدهم هجری قمری (هفدهم میلادی) از ایران بازدید داشته و نکاتی درمورد زبان مردم آذربایجان بیان نموده است.

اولیا چلبی (1020 - 1093هـ ق) جهانگرد پرآوازه اهل عثمانی بود که حدود چهل سال از زندگی خود را صرف بازدید از گوشه و کنار قلمرو عثمانی و سرزمین ها و کشورهای اطراف آن نمود و مشاهدات خود درباره تاریخ، جغرافیا و فرهنگ مناطق مختلف را در سفرنامه ای 10 جلدی به رشته تحریر در آورد.[1] اولیا چلبی در نگارش سفرنامه خود علاوه بر مشاهدات عینی از مکتوبات و روایات دیگر سیاحان نیز استفاده کرده و حتی در مواردی از تخیلات خویش نیز بهره برده است، از اینرو بسیاری صاحب نظران سفرنامه اولیا چلبی را آشفته و بخش هایی از آن را فاقد اعتبار می دانند، با این وجود مجموعه کامل سیاحتنامه اولیا چلبی یکی از منابع قابل توجه اسلامی در قرن یازدهم هجری و از بزرگترین سیاحتنامه ها به زبان ترکی عثمانی محسوب می شود.

اولیا چلبی دو مرتبه در سال های 1057 و 1065 هجری قمری همزمان با دوران سلطنت شاه عباس دوم صفوی به ایران سفر کرده و مشاهدات خود از شهرها و روستاهای مختلف ایران به ویژه آذربایجان را در سفرنامه خود درج نموده و تصویری از شرایط فرهنگی و اجتماعی و سیاسی ایران در آن دوران ارائه داده است. نخستین سفر اولیا چلبی به ایران در سال 1057هجری قمری انجام شد. وی در این سفر از طریق ارمنستان و آذربایجان به ایران وارد شده و از بسیاری شهرهای شمالغرب ایران از جمله نخجوان، ماکو، مرند، تبریز، مراغه، بستان آباد، اردبیل، صوفیان، خوی، ایروان، گنجه، شکی، شماخی، باکو، شابران، دربند، تفلیس و غیره بازدید کرد. اولیا چلبی برای دومین بار در سال 1065 هجری قمری به ایران سفر نمود. وی در جریان دومین سفر خود از شهرهای ارومیه و اشنویه و سلماس بازدید کرده و بار دیگر به تبریز و از آنجا به مراغه و سراب و اردبیل رفت. اولیا چلبی در ادامه دومین سفر خود از شهرهای نهاوند، همدان، کرمانشاه، قزوین، قم، کاشان، ساوه و ری دیدن نموده و مشاهدات خود از این شهرها را نیز به رشته تحریر در آورده است.

اولیا چلبی در سال 1057 هجری قمری وارد نخجوان می شود. وی نخجوان را «نقش جهان» و «آبروی شهرهای ایران زمین» می نامد و در توضیح زبان مردم این شهر می نویسد:

«بو شهرک رعایا و برایاسی دهقانی لسانی اوزره قونوشورلر. اما عارف شاعرلری، ندیم ظریفلری ظرافت و نزاکتله پهلوی و مغولی لسانندن کلمات ایدرلرکه قدیم لسانلردر. شهریلری ده بویله کلمات ایدرلر. اولا دهقانی، دری، فارسی، غازی، پهلوی لسانیله کلمات ایتدکلری محلیله ترقیم ایدیله جکدر. فارسی لسانی حقنده کمال پاشازاده مرحوم دقایق الحقایق آدلی اثرنده شویله بیورییور: قال فی تفسیر دیلمی سأل رسول الله صلی الله علیه و سلم عن میکائیل علیه السلام هل یقول الله تعالی شیئا بالفارسیه؟ قال نعم یا رسول الله یقول فی صحف ابراهیم علیه السلام. چه کنم با این مشت خاک ستمکاران خبر آنکه پیارم دهم [جز آنکه پیام دهم] و قال النبی علیه السلام من طعن حرکه الغازی فهو کافر بالله و قال النبی علیه السلام لسان اهل الجنه العربیه و الفارسیه الدریه.»[2]

ترجمه فارسی: «رعایا و برایای این شهر به زبان دهقانی سخن می گویند. اما شاعرانِ عارف و ظریفانِ ندیم با ظرافت و نزاکت به زبان پهلوی و مغولی سخن می رانند که از زبان های کهن هستند. اهالی شهر نیز چنین سخن می رانند. اولا کلماتی که به زبان دهقانی، دری، فارسی، غازی، پهلوی بیان می کنند به صورت محلی ذکر خواهد شد. مرحوم کمال پاشازاده در اثر معروف خود دقایق الحقایق در رابطه با زبان فارسی چنین می فرماید: در تفسیر دیلمی آمده است که رسول الله (ص) از میکائیل پرسید آیا خداوند چیزی به فارسی گفته است؟ گفت بله یا رسول اله، در صحف ابراهیم (ع) گفته است: چه کنم با این مشت خاک ستمکاران جز آنکه پیام دهم. پیامبر (ع) گفت کسی که طعنه بزند به حرکت غازی پس او کافر به خداست و پیامبر (ع) گفت زبان اهل بهشت عربی و فارسی دری است.»

روش اولیا چلبی در نگارش سفرنامه اش چنین بوده است که غالبا در آغاز توصیف هر سرزمین، زبان رایج در آن جغرافیا را معرفی نموده و به منظور آشنایی هر چه بیشتر خوانندگان عثمانی با سرزمین یاد شده معادل برخی کلمات ترکی را به زبان مردمان سرزمین مذکور درج کرده است که این روال را در جای جای سفرنامه می توان مشاهده نمود. وی در ابتدای ورود به آذربایجان نیز پس از بیان توضیحات اولیه در مورد زبان مردمان نخجوان بمنظور آشنایی هرچه بیشتر مخاطبان عثمانی با سرزمین آذربایجان به معرفی برخی واژگان زبان فارسی می پردازد.

اولیا چلبی در بازدید از «تبریز دلاویز»، مهمترین شهر آذربایجان در آن دوران، در کنار شرح مبسوط از آب و هوا، مراکز علمی و فرهنگی، آداب و سنن، معماری، خوارک، پوشاک، تفرجگاه ها و دیگر ویژگی های تبریز زبان مردم این شهر را چنین توصیف می کند:

«اهالیسنک لسانلری- ارباب معارفی فارسیتکلم ایدرلر. اما تره، اوشار کوه دولاقلرک لهجه مخصوصه لری واردر که بر وجه آتی بر قاچ جمله نمونه کوسترده جکز: هزه تانمه مشم (هنوز کورمدم) - منمچون خاطرمانده اولوپدر (بکا اینجنمشدر) - دارجنحمشم (دارلدم) - پارونجشم (دشمن اولدم) - آپارکلن چاقری (کتور شرابی).»[3]

ترجمه فارسی: «زبان اهالی [تبریز] – ارباب معارف فارسی تکلم می کنند. اما تره [احتمالا تراکمه] و افشار و گوک دولاق هایشان لهجه مخصوصی دارند که چند نمونه تقدیم می‎شود: هزه تانمه مشم (هنوز ندیدم) – منمچون خاطرمانده اولوپدور (از من رنجیده خاطر شده است) – دارجنحمشم (رنجیده خاطر شدم) – یارونجشم (دشمن شدم) – آپارکلن چاقری (شراب را بیاور).»

اولیا چلبی همچنین در مورد مراغه که یکی از مهمترین و بزرگترین شهرهای آذربایجان در آن دوران بوده است چنین می نویسد:

«قادینلری اکثریا پهلوی دیلنجه گفت و گو ایدرلر. فصیح اللسان بدیع البیان کیمسه لری چوقدر.»[4]

ترجمه فارسی: «زنانش اکثرا به زبان پهلوی گفتگو می کنند. اشخاص فصیح السان و بدیع البیان بسیار دارد.»*

اینکه اولیا چلبی در مشاهدات خود بیان می دارد «زنان مراغه» به زبان پهلوی گفتگو می کنند به این دلیل بوده است که زبان پهلوی در آن دوره بیشتر در محافل خصوصی و خانوادگی استفاده می شد و مردمان مراغه در آن ایام -که اوج دوران دگرگشت زبان آذربایجان شناخته می شود- زبان ترکی را جهت انجام امور روزمره در سطح جامعه برگزیده اند، لذا زنان که حضور کمتری در جامعه داشته اند همچنان به زبان پهلوی گفتگو می کردند.

آنچه از گزارشات اولیا چلبی در رابطه با زبان مردمان شهرهای مختلف آذربایجان و نیز از دیگر داده های تاریخی مشخص است، در میانه های قرن یازدهم زبان پهلوی آذربایجانی همچنان به حیات خود در گوشه و کنار آذربایجان ادامه می داد و زبان ترکی نیز که بیشتر توسط مهاجران و ایلات و عشایر ترکمن استعمال می شد به آرامی و در پی رویدادهای قرون متوالی از یک جایگاه اجتماعی برخوردار گشته و جامعه آذربایجان در آن دوره آشکارا دو زبانی بودن را تجربه کرده است.

چنانچه ذکر گردید، سیاحتنامه اولیا چلبی از ضعف های قابل توجهی برخورد است و بخش هایی از این سفرنامه نه بر اساس مشاهدات عینی نویسنده بلکه حاصل شنیده ها و مطالعات و یا حتی تخیلات وی بوده و طبیعتا این بخش ها فاقد اعتبار کافی می باشند، ولیکن گزارشات اولیا چلبی درباره زبان اهالی آذربایجان علاوه بر آنکه با دیگر منابع و مستندات عصر صفوی از جمله «رساله روحی انارجانی»، «سفرنامه آدام اُلئاریوس» و ابیات پرشمار باقی مانده از زبان پهلوی آذربایجانی و دیگر داده های تاریخی همخوانی دارد، حتی اگر بر اساس مشاهدات عینی نویسنده ثبت نگردیده و حاصل شنیده ها یا تخیلات اولیا چلبی بوده باشد همچنان از اهمیت بالایی برخوردار است زیرا از ذهنیتی حکایت دارد که در میانه های قرن یازدهم هجری زبان محاوره ای اهالی آذربایجان را «پهلوی» و زبان فرهنگ و ادب در این سرزمین را «فارسی» می داند و نیز از وجود گروه های ترک زبان در آذربایجان مطلع است. بر این اساس سیاحتنامه اولیا چلبی تکمله ای بر دیگر منابع تاریخی عصر صفوی است که اطلاعات ارزشمندی در رابطه با روند دگرگشت زبان آذربایجان ارائه داده و به همین دلیل برای پژوهشگران تاریخ آذربایجان بسیار حائز اهمیت می باشد./حجت یحیی پور

منابع:

1- دائره المعارف بزرگ اسلامی، جلد10، تهران، دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، ص452.

2- اولیا چلبی محمد ظلی ابن درویش، اولیا چلبی سیاحتنامه سی، ایکنجی جلد، طابعی احمد جودت، اقدام مطبعه سی، 1314، ص238.

3- همان، ص 253.

4- همان، ص269.

* برای ترجمه فارسی از مقاله دکتر عباس جوادی با عنوان «ایران ۳۷۰ سال پیش از نگاه سیاح عثمانی اولیاء چلبی» استفاده شده است.

 

Ishighli News Agency / آژانس خبری تحلیلی ایشیقلی

اضافه کردن نظر

نام :

ایمیل :

پیگیری نظرات